Бұлбұл

Ерте, ерте, ертеде, баяғы өткен заманда Қытай жеріндегі патшаның сарайы дүние жүзіндегі ең әдемі, ең ғажайып сарай деген атақ алыпты. Нәзік, жұқа фарфордан тұрғызылған сарайға, тіпті, жақын дауға да, оған қол тигізуге де адам баласы бата алмайды екен.

Сарай өте әдемі бақшада орналасыпты, айналасында таңғажайып ағаштар мен гүлдер өсіпті. Ағаш тардың бұтақтары мен жапырақтарына, гүлдерге күміс қоңыраулар ілініпті. Жел соққанда сол қоңыраулар шайқалып, сыңғырлайды екен.

Күміс қоңыраулардың сыңғыры құстар сайрап тұрғандай әсер беріп, қытай патшасына қатты ұнапты.

Алысқа созылып жатқан бақтан кейін бірден ну орман басталатын еді. Сол орманның ішінде Бұлбұл деген кішкентай құс өмір сүреді. Ол әдемі үнімен сайрағанда ел таңдайларын қағып, оның әнін тыңдаған адам бар дүниені ұмытып кетеді екен.

Жер жүзінің түкпір-түкпірінен Қытай астанасына келетін жолаушылар үлкен сарай мен тамаша бақты көріп таңғалады, бірақ бұлбұлдың сайрағанын естіп «Міне, мынау бәрінен жақсы!» дейді екен. Өз елдеріне қайтып келісімен, «Кішкентай бұл бұл құстың әнін тыңдау үшін Қытайға барып келген жөн» деп, әңгімелерін осы жаңалықтан бастайды екен.

Бұл туралы қытай патшасы естіп қалып, бірінші уәзірін шақырып, бұйрық береді.

– Бүкіл дүние жүзіндегі ел білгенде, мен қалай білмей  мін! Мемлекетімде керемет құс бар екен ғой. Мен сол ғажайып құсты көріп, тыңдағым келеді. Бұйырамын, бүгін кешке бұлбұл құс менің алдымда сайрап тұратын болсын!

– Айтқаныңызды орындаймыз, тақсыр! – деді бірінші уәзір. Иә, айтуға оңай. Қайдан іздеп табасың?

Уәзір баспалдақпен жоғары, төмен жүгіріп, кездес кен  адамдардың  барлығынан  сұ  растыр ды.  Бірақ ешкім бұлбұлдың қанд ай құс екенін, оның қай жерде өмір сүретінін айта алмады.

Ақырында, уәзір мен сарай қызметшілері асха нада жұмыс істейтін адамдарға келді. Онда кіш кентай қыз табақ сүртіп отыр екен. Уәзір қыздан бұлбұлдың қайда тұратынын сұрап көріп еді, ол:

– Бұлбұл? Әрине, білемін! Ол орманда тұрады. Орманның шетінде ескі ағаш бар. Ол ағаштың үлкен қуысы және қалың бұтақтары бар. Мен үнемі сол ағаштың  түбінде демалып отырғанда бұлбұлдың сайрағанын естимін. Ол өте нәзік сайрайды. Оны тыңдап отырып жылағым келеді, – деді.

– Қызым! Мен саған патшаның қалай тамақ ішетінін көруге рұқсат бе ремін, ол үшін сен ұлбұлдың тұрағын көрсетуің керек. Бұл құс кешке сарай алдына шақырылған, – деді бірінші уәзір.

Міне, сөйтіп барлығы орманға аттанды. Алдында қыз, артында уәзір және қызметшілер жүріп келеді, жүріп келеді…

Кенет, жақын арадан сиырдың мөңіреген дауысы естілді.

– О! – деді қызметшілер.

– Қандай қатты дауыс! Мүмкін осы «бұлбұл» шығар?!

– Бұл сиырдың дауысы, – деді қыз.

– Бұлбұл тұратын жер әлі алыс.

Барлығы ары қарай жүрді. Бір уақытта бақылдаған бақаның дауысы естілді.

– Керемет! – деді сарай қызметкері.

– Ақыры бұлбұлдың дауысын естідік!

– Жоқ, бұл – бақа. Жақын арада бұлбұлдың да дауысын естиміз, – деді қыз.

Бір кезде, желдің сыбдырымен алыстан бір керемет ән құлаққа жетті.

– Міне, бұлбұлдың үні! – деді қыз. – Тыңдаңдар, міне, нағыз өзі!

Олар бұлбұл отыратын ағашқа жетті. Қыз бұтақта отырған сұр құсты қөрсетті.

– Бұлбұлым! Біздің мейірімді патша сені тыңдағысы келеді! – деп, қыз бұлбұлға жақындады.

– Мен қуаныштымын! Менің дауысымды жасыл орманда естіген, тіпті, керемет, – деді бұлбұл сыңғырлаған дауыспен.

– Мені Сізге патша жіберді, бүгінгі кештің қонағы болыңыз! – деді уәзір.  Кеш түсті. Үлкен залдың ортасында патша отыр. Патшаның тағына қарсы алтын тұғыр орнатылған, оның ең жоғары ұшына бұлбұл қоныпты.

Бір сәт бұлбұл нәзік, сыңғырлаған дауысымен сай рай жөнелді. Оны тыңдап отырған патшаның көзінен жас сорғалады. Ән аяқталғанда, патша өзінің алтын туфлиін сыйға ұсынды.

Бұлбұл рақмет айтып, бас тартты.

– Мен онсыз да ризамын, патшаның көзінен аққан жасты көрдім, – деді бұлбұл.

Патшаның әмірімен бұлбұл сарайда қалдырылып, ерекше бөлмеге орналастырылды, құсты күтуге арнайы қызметші бекітілді. Құсқа күндіз 2 рет, түнде 1 рет қыдыруға рұқсат берілді.

Бүкіл қала бұлбұл туралы әңгіме қылды. 11 сатушы өз балаларының атын «Бұлбұл» атады.

Бір күні патшаға Жапониядан жібек матаға оралған жәшік келді. Жәшік тің сыртында «Бұлбұл» деген жазу бар екен. Ашып қараса, ішінде жасанды ойыншық – бұлбұл жатыр. Ол тірі бұлбұлдан айнытпай жасалыпты. Асыл тастармен безендіріліпті. Патша ойыншық құсты бұрап еді, ол кәдімгі бұлбұл сияқты ән салды.

– Неткен ғажап? – деді барлығы.

Кәдімгі бұлбұл күн сайын жаңа ән айтса, мына ойыншық құс бір әнді 33 рет қайталап берді. Ән айтқанда үсті-басы жарқырап, неше түрлі түске бөленді. Тіпті, шаршамады.  – Енді тірі бұлбұлды тыңдап, салыстырып көрейік, – деді патша.

Барлығы бұрылып, алтын тұғырға қараса, бұлбұл жоқ! Ашық тұрған терезеден оның ұшып кеткенін ешкім аңғармаған.

– Ең жақсы құс бәрібір осында қалды! – деді барлығы. Сонда ойыншық құс өзінің жалғыз әнін отыз төртінші рет қайталай бастады.

Сонымен, бұл жасанды құс «Бірінші әнші құс» деген атақ алып, патша дастарқанының сол жағын да  отыратын болды.

Арада бір жыл өтті. Бірде кешке жасанды бұлбұл патшаның алдында сайрап тұр еді. Кенет, құс тың ішінде бірдемелер шыжылдап, шиқылдап барып тоқтап қалды.  Патша төсегінен атып тұрып, өзінің емшісін шақыртты. Ал емшіне жасанды, не нағыз бұлбұлды емдей алмайтын еді. Сондықтан сағат жөндеушіні келтіртті. Ол жасанды құсты бұзып, бөлшектеп тастады да, қайта жинады. Ойыншық құстың қосалқы бөлшектері тозған еді.

Жөндеуші бұл ойыншықты байқап пайдалануды ескертті.

Бәрі қайғырып қалды. Сонда патша жасанды құсты жылына бір рет қана бұрап, сайратуға жарлық берді.

Тағы да бес жыл өтті. Патша аяқ астынан суық тиіп, ауырып қалды. Емшілер емдей алмай, бастары қатты. Халық сарай алдына жиналып, патшаның денсаулығын бірінші уәзірінен сұрады. Ол не айтарын білмей басын шайқады.  Сарайда өлі тыныштық орнады. Өңі боп-боз, денесі суи бастаған патшаны уәзірлер мен сарай қызметшілері «өліп қалған» деп санап, жаңа патша сайлауды ойластыра бастады. Бірақ патша әлі өлген жоқ еді.  Терезеден ай сәулесі патшаға және ойыншыққа түсіп тұр. Екеуі де қозғалмастан сұлық жатыр. Патша ақырындап көзін ашса, кеудесінде Ажал отырған сияқты. Патшаның көзіне өзінің жасаған жақсылықтары мен күнәлары елестей бастады. Бірақ соның ішінде жамандық істері көп болып көрінді.

– Менің сүйікті алтын құсым, шырқашы, сенен ештеңемді аямаймын, қаласаң алтынмен қаптаймын, айтшы, айтшы! Бірақ құс үн қатпады.

Сол кезде терезеден әдемі ән естілді. Бұл кішкентай құс еді. Ол патшаның ауырғанын естіп, оның көңілін көтеру үшін ұшып келген болатын. Ажал бұлбұлды тыңдап, ақырын ғана өзінің үйіне – зиратқа қарай қайтып кетті.

– Рақмет саған, сүйікті құс! – деді патша. – Сен менің төсегімнен ажалды қудың. Мен саған не сыйлайын?

– Сен маған үлкен сый жасағансың, – деді бұлбұл. – Мен ең алғаш келгенде сенің көзіңнен аққан жасты көрдім. Әншілер үшін бұлшын жүректен шыққан жас, мұны ешқашан ұмытпаймын!

Бұлбұл тағы шырқады, ал патша болса, жазылып, қатты ұйқының құшағына енді.

Ол оянғанда үйдің іші жарық еді. Қызметшілердің ешқайсысы патшаға қарамады, қасына жоламады. Олар оны «өліп қалды» деп ойлады. Тек қана бұлбұл патшаны жалғыз тастамады. Терезеге келіп, тағы ән шырқады.

– Осында, сарайда қал! – деді патша.

– Өзіңнің қалауың бойынша шырқайсың, ойыншық құсты сындырып тастаймын.

– Жоқ! – деді бұлбұл.

– Ол саған қызмет етті. Өзіңе қалдыр. Мен сарайда тұра алмаймын, бірақ саған ұшып келіп тұрамын. Бақытты-бақытсыз, көңілді-көңілсіз әндер шырқаймын, айналаңда не болып жатқаны туралы айтамын. Тек сен маған уәде бер…

– Не қаласаң – сенікі! – деді патша. Өзі төсектен тұрып, киімін киіп, төсіне алтыннан жасалған ауыр қылышын ілді.

– Сенің кішкентай құсың бар екенін, ол саған бүкіл дүние жүзі туралы айтып беретінін ешкімге айтпайсың! Маған уәде бер. Иә, солай болғаны дұрыс!

Осыны айтты да, бұлбұл ұшып кетті. Осы кезде күтушілер келіп, өлген патшаны көрмекші болды.

Ал патша болса:

–  Сәлеметсіңдер ме ! Қайырлы таң! – деді.

Сиқырлы сандық

Данияда дәулеті елден асқан бір көпес өмір сүріпті. Ел арасында көпестің байлығы туралы «Егер оның алтынын жерге шашса, бір үлкен, бір кішкентай көшені жабуға жетер еді» деген сөз тарапты. Көпес ақшаның қадірін білетін жан еді. Сонысына қарай, шыққан бір тиыны өзіне он теңге болып қайтатын. Бірде ажалы жетіп, көпес дүние салады. Артында қалған жалғыз ұлы бар байлыққа ие болып қалады.  Ол әкесінің дүние-мүлкін есепсіз жұмсап, қызық дәурен кешеді.

Ысырапшыл бала әкесінің маңдай терімен келген байлығын оңды-солды шашып, соңында тақыр кедейге айналады. Дәулеті барда қасынан табылған достары да оны ұмытып кетеді. Жанында қиналғанда көмек беретін жанашыр жан қалмайды. Ақыр соңында көпестің ұлы бар байлықтан үстінде көнетоз шапаны, аяғында шәркейі, қалтасында төрт теңгесі ғана қалғанын біледі.

Көпестің көрші қалада тұратын мейірімді досы болыпты. Ол марқұм жолдасының ұлының аянышты халін естиді. Жүрегі жұмсақ қария оған көмектескісі келеді. Ол жігітке көне сандық жіберіп, бар дүниесін соған салуды бұйырады. Әрине, айтуға жеңіл, байғұс бала сандыққа салатын бұйым таба алмай әуре болады. Басқа амалы жоқтықтан сандыққа өзі отырады да, қақпағын жабады.

Бұл жай сандық емес, ұшатын сандық еді. Көпестің ұлы сандықтың сиқырлы қасиетін білмейтін. Ішіне отырып, қақпағын жапқаны сол еді, сандық оны аспанға әуелете жөнеледі. Сандық ұшқан қалпы асқар-асқар таулардан, шалқар көлдерден, белес, қырлардан өтіп, бұлттарға жетеді. Сандықтың түбі тарсылдаған кезде жігіттің: «Егер ұшақсандығым күл-парша болып сынса, мен төмендегі тал-теректерге құлаймын-ау!» деп зәресі ұшады. Осылай ойлаған сайын жүрегі аузына тығылады. Дегенмен, ол аман-есен Түркияға жетеді.

Түрік шаһарының маңына келіп қонған сандықтың аузын ашып, көпестің ұлы жерге түседі. Сандығын орманның ішіне апарып, кепкен жапырақтармен бетін жақсылап жауып, ешкім көрмейтіндей етіп жасырады. Кө ңілі жайланып, жақын маңдағы қалаға бет алады. Түріктер үнемі шапан мен шәркей киіп жүретіндіктен, бұның киімін оғаш санаған ешкім болмайды. Қалада ол бала көтерген күтуші әйелге жолығады.

– Айтыңызшы, мына биік терезелі зәулім сарайда кім тұрады? – деп сұрайды жігіт түрік әйелден.

– Онда жалғыз қызы бар патша мен патшайым тұрады, – деп жауап береді әйел.

– Бір сәуегей ханшайымның тағдырын болжап, «Махаббаттан жолың болмайды, тұрмысқа шықпайсың» депті. Сондықтан патша мен патшайым оны ешкім көрмесін деп, сарайдың мұнарасында, елдің көзінен таса жерде ұстайды екен.

Жігіт әйелге алғысын білдіріп, орманға оралады. Ол сандығына отырып, ұша жөнеледі. Сол ұшқаннан тоқтамай, патшаның қызы тұратын зәулім сарайдың шатырына келіп қонады. Ханшайым жатқан бөлменің терезесін ашып, ешкімге білдірмей ішке енеді. Патшаның қызы ай десе аузы, күн десе көзі бар сұлу екен! Ару қаннен қаперсіз мамық төсекте ұйықтап жатыр. Қыздың көркіне қызыққан жігіт оның бетінен сүйіп алады. Ханшайым ұйқысынан шошып оянады.

Сонда жігіт оған:

– Қорықпа, ару қыз! Мен сені көру үшін ұшып келген періштемін, – дейді. Ханшайым жігітке таңдана қарайды. Жігіт оған жақынырақ отырып, қызға ұнайды-ау деген жылы сөздерді аямай үйіп-төгеді.

– Сенің көздерің түпсіз терең көл сияқты мөп-мөлдір, онда сенің ойларың су перісі сияқты жүзіп жүр. Жел тимеген ақ маңдайың қақтаған ақ күмістей, – деп жырлай жөнеледі шешен жігіт. Ханшайым жігіттің сөзіне елігіп, күлімсірейді. Қыздың жүзі жылып, қабағы ашылғанын көрген бозбала:

– О, тіл жетпес сұлуым! Сен менің ертегілерімдегі балаларды судан өткізетін ләйлек құс сияқты көркемсің, – дейді сөзін жалғастырып.

Көпестің баласы ертегілерді майын тамызып, тамаша айтатын. Ханшайым жігіт сөйлеген сайын ынтыға бастайды. Көпестің ұлы осыны байқап, тоқтамай ертегі айтып береді. Ертегісін айтып болып, «Маған тұрмысқа шық» деп ұсыныс жасайды.

– Ертең күндіз осында кел. Патша мен патшайым менің қасымда болады. Олар менің түрік періштесіне тұрмысқа шығатынымды естігенде қатты қуанатын шығар, – дейді ханшайым.

Сөйтіп, қыз жігітке әке-шешесінің ертегі тыңдағанды қатты ұнататынын айтып, ең жақсы ертегі дайындап келуді тапсырады. Сосын сүйіспеншілігінің белгісі ретінде оған алтын тиын сыйлайды.

– Анам ойлы, мағыналы ертегілерді, ал әкем көңілді оқиғаларды жақсы көреді. Сондықтан әрі ойлы, әрі күлкілі хикая айтқаның жөн, – деп ескертеді ару.

– Өте жақсы, – деп жауап қайырады жігіт, – Менің ертегіден басқа тартуым жоқ.

Қоштасар сәтте ханшайым оған тағы да алтын балдақты қылыш сыйлайды.

Жігіт шатырға шығып, сандығына отырады. Орманға ұшып келіп, сандықты орнына жасырады. Қалаға барып, алтын тиынға жаңа шапан сатып алады. Сосын орманға қайта оралып, патша мен патшайымға ұнайтын ерекше ертегі құрастыра бастайды. Келесі күні ертегісін дайындап, сандыққа отырып, ханшайымның сарайына қарай ұшады.

Ал енді ханшайымға келсек, ол әке-шешесіне болған жағдайды айтқан екен. Сонда анасы мағыналы, қызықты хикая айтпаған жігіттің күйеубала болуға лайық еместігін қызына ескертеді.

Бұл әңгімені сарай маңындағы уәзір, қызметшілер естиді. Сөйтіп, олар да ханның сұлу қызынан үмітті періштені көрмекке асығады.

Патша мен патшайым қасына нөкерлерін ертіп, жігітті ықыласпен қарсы алады. Көпестің баласын мол жайылған дастарқан басына отырғызады.

Содан соң патшайым:

– Сен бізге ертегі айтып бересің бе? – деп сұрайды. – Ертегің астарлы, ойлы болсын!

– Ал мен қызықты хикая тыңдап, көзімнен жас аққанша күлгенді ұнатамын, – дейді хан.

– Әрине, айтамын. Ертегіні майын тамызып айтамын, – деп, жігіт дайындап келгенертегісін бастап кетеді.

Көпестің ұлы патша мен патшайымға ойластырған тамаша хикаясын баяндап береді. Тыңдап отырған патша ішегі түйілгенше күледі, патшайым астарына көз жүгіртіп, ойланумен болады. Не керек, жігіттің ертегісі екеуіне де ұнайды. Сөйтіп, патша мен патшайым оның күйеубала болуға лайық екенін мойындайды.

– Біздің қызымыз сенен артық жар таппас, – дейді ханым.

– Дұрыс айтасың, – дейді патша әйелін құптап, – енді сен біздің отбасымыздың бір мүшесісің.

Патша осыны айтып, үйлену тойы болатын күнді белгілейді. Шабармандар жіберіліп, қала халқына ханшайымның тұрмысқа шығатынын жар салып, хабарлайды.

Жақсы жаңалыққа ел қуанады, кішкентай балалар алақайлап жүгіреді. Патша мен патшайым оларға арнап тәтті тоқаш таратады. Көпестің ұлы да өзгеше бір сыйлық жасауды ұйғарады. Ол қаладағы барлық отшашқыштарды сандығына тиеп, аспанға көтеріліп, айқұш-ұйқыш етіп атады. Мұндай салтанатты бұрын көрмеген түрік халқы ханшайымның періштеге тұрмысқа шығатынына күмәнданбайды. Жігіт отшашқыштарды түгел атып болған соң, орманға ұшып келіп, сандығын орнына қалдырып, қалаға оралады.

«Қала халқы мен туралы не айтып жатыр екен? Барып естиін» деп ойлайды жігіт. Ол бекер ынтықпаған екен, ел арасында гу-гу сөз, әңгіме басылар емес! «Мен періштені өз көзіммен көрдім, оның көздері жұлдызша жалтылдайды»  дейді біреуі. «Ол оттан шапан тігіп киіпті, қатпарынан кішкентай періштелер сығалап жүреді екен» дейді екіншісі. «Ертең ол ханшайымға үйленеді»  дейді үшіншісі. Елдің аузынан өзі туралы әңгімені естіп, жігіт әбден масайрайды.

Кеш батады. Жігіт қалыңдығын көріп келмекші болып, орманға оралады. Келіп қараса, сиқырлы сандығы орнында жоқ.  Ол жанып кетіп, орнында күлі ғана қалыпты. Отшашқыштарды атып жатқанда, бір ұшқыны сандыққа тиіп, жігіт қалаға кеткенде шоқ біртіндеп тұтанып, өртеніп кеткен еді.

Сандығынан айырылған көпестің ұлы ханшайымға ұшып бара алмайды. Қалыңдығы сарайдың шатырына шығып, болашақ жарын күтумен болады. Естуімізше, ол әлі де күтіп отырса керек. Ал жас жігіт әлемді шарлап, ертегі айтып жүр дейді. Алайда, патша мен патшайымға айтқандай қызықты ертегіні одан кейін құрастыра алмапты.

Бұршақ үстіндегі ханша

Баяғыда бір ханзада өмір сүріпті. Ол нағыз ханшаға үйленуді армандапты. Яғни, оның ойынша, болашақ әйелі асыл текті болуы тиіс еді. Сөйтіп, ханзада «нағыз ханша» деуге тұрарлық қалыңдық іздеп, жер жүзін шарлап шығыпты. Алайда, ойындағы дай қызды таба алмапты. Әрине, бірінен бірі асып түсерлік талай сұлу ханшаны кездестіріпті. Алайда, олардың ешқай сысын нағыз ханшаға лайық көрмепті.

Ақыры, қанша жүрсе де, қалағанын таппай, шаршап-шалдығып үйіне қайтыпты. Бұған ол қатты қайғырыпты.Бірде кеш бата аяқ астынан ауа- райы құбылып сала береді. Тап бір аспанда айдаһарлар соғысып жатқандай, найзағай жарқылдап, күн күркіреп, жаңбыр шелектеп құяды.

Кенет, сарай қақпасын біреу қағады. Патшаның өзі барып ашса, қарсы алдында бір қыз тұр. Үсті-басы малмандай су. Шашынан, киімінен сорғалаған су аяқ киіміне құйылып, тұмсығынан шығып жатыр. Құдайым-ай, сондағы ұсқынын көрсең! Қандай аянышты!

Ал қыз болса, өзін «нағыз ханшамын» деп сендіріп әуре.

Осы кезде қастарына ханым да келеді. Ханым қызды тыңдап болып, ішінен «бұл сөзіңнің рас-өтірігін әлі-ақ көре жатармыз біз!» деп:

– Жарайды! Жаңбырдың астында тұрма, қызым. Жоғары шық! – деп, оны ішке кіргізеді.

Содан соң қызды бастан-аяқ шолып шығады да, ештеңе деместен жатын бөлмеге кіріп кетеді. Ондағы ағаш кереуетке жиналған көрпе-жастықтар дың барлығын түсіртеді де, астыңғы ғашының үстіне бұршақтың дәнін қойғызады. Сөйтеді де, оның үстінен жиырма қалың төсеніш және құстың мамығынан жасалған жиырма көрпе салғызады.

Түнге қарай қонақ ханшаны осы бөлмеге жатқызады. Ертесіне таң атып, ханзада да, ата-анасы да ұйқыдан оянады. Барлығы дастарқан басына жиналады. Сәлден соң қонақ қызда тұрады. Сол кезде одан қалай ұйықтағанын сұрайды. Сонда ол:

– Сұрамаңыздар! Мен, тіпті, түнімен көз іле алмадым. Құдай біледі, менің төсегімде не болғанын! Не екенін білмеймін, әйтеуір, бір қатты нәрсенің үстінде жаттым, содан денемнің бәрі көгала болды! Не деген масқара! Айтары жоқ! – дейді.

Сонда барып, қыздың нағыз ханша екеніне елдің бәрінің көзі жетеді: ол қырық қабат көрпе-жастықта жатсада, бұршақ дәні жамбасына батып, ұйықтамаған! Мұндай сезімталдық, нәзіктік тек асыл текті нағыз ханшаға ғана тән қасиет!

Міне, осылайша ханзада дегеніне жетіп, өзі армандағанындай нағыз хан шаға үйленеді. Ал бұршақтың дәнін көне заттарды сақтайтын мұражайға жібереді. Ешкім ұрлап кетпесе, бұршақ әлі күнге дейін сол жерде жатыр деседі!

Балақай, шынымен де, бұл өмірде болған оқиға!

Қалайы солдат

Ерте, ерте, ертеде, ғажайып бір өлкеде, бір атақты мүсінші болыпты. Оның даңқы бүкіл әлемге тарапты. Мүсіншіні корольдің өзі де құрмет тұтады екен.

Король кенже ұлын өте жақсы көріпті. Ол сүйікті баласының туған күніне мүсіншініде шақыртады.

Мүсінші «Кішкене ханзадаға не сыйласам?» деп ұзақ ойланады.  Сөйтіп жүргенде мерекеге баратын күн де жақындайды. Мүсінші ойлай-ойлай, ақырында жиырма бес солдаттың мүсінін жасап, тарту етуді ұйғарады. Ол енді күні-түні тыным таппай еңбектенеді.

Бір-бірінен айнымайтын солдаттардың мү сінін жасайды. Сөйтіп, туған күнге баратын күні жиырма бес солдат дайын болады.

Иығына қару асынып, салтанатты киім киген солдаттар өте сымбатты екен. Жиырма төрт солдат бір-біріне өте ұқсас, ал жиырма бесіншісінің бір аяғы жоқ еді. Оның мүсінін ең соңында құйғандықтан, аяғына қалайы жетпей қалыпты.

Солдаттар іші қараңғы, қалың қатырма қораптың ішінде қысылысып ұзақ жатады. Бір күні қорап айқара ашылады.

– Қандай керемет қалайы солдаттар! – деп, шаттана айғай салған жас бала, қуаныштан қол шапалақтап жібереді.   Бала сыйлықтарын жинаған үстел үстінде ойыншықтардың түр-түрі бар.  Солардың ішіндегі ең кереметі – қатырма қораптан жасалған керемет сарай болатын. Бала дереу қалайы солдаттарды үстелге жайғастыра бастайды. Байқап қараса, бір аяқты солдат өзге екі аяқты солдаттардан қалыспай, аяғын нық басып тұр екен. Біз әңгіме еткелі отырған қызықты хикая да осы бір аяқты солдат туралы болмақ.

Сапта тұрғандай тізілген қалайы солдаттар жаңа үйге келгендеріне мәз. Ал бір аяқты қайсар ұланның көзі бірден қорапсарайға түседі. Сарайдың салтанаты тамаша! Әсіресе, айқара ашылған есіктің табалдырығында тұрған биші қыздың көркі солдатты ерекше таңғалдырады. Қыз қатырма қораптан жасалған, үстінде көгілдір жұқа бәтестен тігілген көйлегі, мойнында сары түсті орамалы, басында сәнді түйреуіштері бар екен.

«Шіркін, менің осы қыз сияқты қалыңдығым болса!» деп армандайды қалайы солдат. «Тамаша сарайда тұратынына қарағанда, ол байдың қызы шығар. Ал менің үйім – жай ғана қорап қой. Әйтсе де, танысып көрейінші» деп ойлайды бір аяқты қалайы солдат.

Үй иелері ұйқыға жатқанда, ойыншықтар бір-біріне «қонаққа барып», «би кешін» ұйымдастырып, билеп, өз беттерінше ойнай бастайды. Қалайы солдаттар футбол ойнауға кіріседі. Орнынан қозғалмаған тек биші қыз бен бір аяқты қайсар солдат қана.  Қыз бұрынғысынша, сарай алдында қолын аспанға көтеріп тұр. Ал бір аяқты қалайы солдат болса, қаруын асынған күйде сұлудан көзін алмайды.

Таңертең үлкендер сыйлықтарды жинай бастайды. Қалайы солдатдарды қорапқа салмақ болып, санап еді, бір аяқты солдат жоқ болып шығады.  Ал бір аяқты қалайы қайсар солдат үстел үстіндегі темекі қорабының артында жасырынып, қыздан көз алмай қарап тұрған болатын. Бұл жерден сұлу биші анық көрінеді екен.

Ертесіне балалар бір аяқты солдатты тауып алып, терезенің алдына қояды.  Кенет, терезе ашылып кетіп, қалайы солдат жерге басымен құлап түседі. Осылайша ол далада қалады. Жауын жауып, көше бойын су басады. Бір кезде, бір аяқты қайсар солдатты көшеде келе жатқан екі бала көріп қалады.

– Қарашы, қалайы солдат! Оны суда жүздірейік! – деген балалар газеттен қайық жасап, оған бір аяқты ұланды отырғызады. Қайық жүзіп, балалар мәз-мейрам болып, қайықтың соңынан ілеседі.   Қайық қатты ағыспен алыстап кетеді. Ал қалайы солдат қайсарланып, өзін нағыз батырдай сезінеді. Қайық үлкен көпірдің астына кіргенде, қараңғыдан егеуқұйрық шыға келеді.

– Бұл кім өзі? – деп айғай салады егеуқұйрық.

– Өзіңнің төлқұжатың бар ма?  Қалайы солдат қаруын қыса ұстап, тіл қатпайды. Ал қайық болса алысқа ұзай береді. Жылдам жүзе бастаған қайық қараңғы көпірден жарыққа шығады. Сөйтсе, көпір аяқталған екен. Солдаттың құлағына қатты гүрілдеген дыбыс естіледі. Қараса, өзі жүзіп келе жатқан арық тасқыны үлкен каналға құяды екен! Мұндай толқында қағаз қайықпен жүзу өте қауіпті ғой! Тоқтауға да мүмкіндік жоқ. Қайсар солдат қайықпен бірге үлкен каналға құлап түседі. Бір аяқты жас ұлан бұдан тіпті де қорыққан жоқ.

Солдат қиындыққа қасқайып қарсы тұрғанымен, қайық пен су ырқына көнбейді. Бір орнында шыр көбелек айналған қайық суға толып, батып кетеді. Солдат суға құлап түседі.

Сұлу қызды көз алдына елестеткен ол: «Енді сүйкімді бишіні көре алмайтын шығармын» деп, көңіл-күйі түседі. Зәрені ұшыратын су иіріміне тап болған қайсар солдат «Өлсем де абыроймен өлейін» деп ойлайды. Дәл осы сәтте ол тағы бір жайсыз жағдайға тап болады. Күтпеген жерден шыға келген дәу балық ай-шайға қарамай, солдатты жұтып жібереді. Бірақ солдат бұған да саса қоймайды.

Арада қанша уақыт өткенін кім білсін, бір күні, кенеттен жоғары жақтан өткір пышақ найзағайдай жарқ еткені! Айнала жап-жарық болып кетеді де, біреудің айғайлаған дауысы естіледі:

– Мұндай да болады екен-ау! Мынау қалайы солдат қой!

Сөйтсе, солдатты жұтқан балық қармаққа ілініп, базарда сатылып, одан асханаға жеткен екен.   Үй иесі балықтың ішін жарып, солдатты тауып алған.

Және бұл табысымен бөлісу үшін қайсар ұланды бөлмеге алып келеді. Ғажайып саяхатшыны көруге үйдегілер тегіс жиналады. Солдатқа үстелден орын беріледі.

Кенет… «Өмір күтпеген оқиға ларға толы» деген осы екен-ау! Бір аяқты қалайы солдат сол баяғы өзіне таныс бөлмені, сол ойыншықтарды және қо рап тан  жасалған  керемет  сарайды көреді. Сарайдың алдында сол баяғы сұлу биші қолын аспанға көтеріп тұр. Қалайы солдат пен биші қыз бір-бірінен көз алмай, ұзақ қарайды. Екеуі де үнсіз.

Бір кезде, күтпеген жерден балалардың бірі қалайы солдатты ұстай алып,  себепсізденсебепсіз отта тұрған тостағанға салып жіберді. От лаулап жануда, ал солдат ыстықтап барады. Махаббаттың жалынынанысып бара ма, әлде от ысыттыма, оны өзі де білмейді.  Әлі де жанары биші қызда, сұлудың да назары солдатта. Осы кезде есік айқара ашылып, бөлмеге самал леп соғып, көбелектей ұшқан биші қыз тура солдаттың жанына қонады. Шарпыған от сұлуды бірден жалынға орады. Бұл уақытта қалайы солдатта еріп кетіп еді.

Ал ертесіне балалардың ата-анасы тостағаннан жүрекке ұқсайтын бір аяқты қалайы солдаттың кішкентай бір бөлігі мен биші қыздың күйген сәнді түйреуішін тауып алады. Бұлар қайсар қалайы солдат пен сүйкімді бишіден қалған белгілер екен.

Түймеқыз

Ертеде бір жалғыз басты әйел өмір сүріпті. Оның баласы болмапты. Бірде ол сиқыршы кемпірге барып:

– Өмір бойы бір балаға зар болумен келемін. Көмектесе аласың ба? Бала ны қайдан алуға болады? – дейді ауыр күрсініп.

– Иә, сенің қайғың ауыр екен. Жарайды, мен саған көмектесейін. Міне, мынау арпаның дәні. Бұл жай арпа емес, «егістікке себетін немесе тауықтарға шашатын арпа» деп ойлап қалма. Осы дәнді үйіңе апарып, гүл өсіретін тостаққа сал да, топыраққа көміп таста. Кейін не болатынын өз көзіңмен көресің, –дейді кемпір.

– Рақмет саған! – дейді де, әйел кемпірдің қолына ақша ұстатып, үйіне қайтады.Үйіне жеткен бойда сиқыршы кемпір айтқандай дәнді топыраққа отырғызып, су құяды. Сол сәтте одан әдемі гүл өсіп шығады. Гүл қызғалдаққа ұқсайды, бірақ күлтелерін әлі ашпаған болатын.Түймеқыз – Қандай ғажап! – деп әйел қатты қуанады. Қайран қалған әйел гүлдің сары араласқан қызыл күлтелерін сүйе бастайды. Сол кезде бірдеңе тырс еткендей болады да, күлтелер ашылады. Қараса, нағыз қызғалдақтың өзі! Ал гүлдің тостағаншасында кішкен тай қыз отырады. Оның үлкендігі түймедей ғана екен. Сондықтан қызды Түймеқыз  деп  атап  кетеді.

Әйел түйе жаңғағының қабығын тазартып, жалтыратып бояп, оны қызға бесік етеді, содан соң жеңіл құс қауырсынынан жастық және раушан гүлдің күлтесінен жамылғыш жасайды. Содан кішкентай қыз түнде бесігінде ұйықтап, күндіз үстел үстінде ойнайтын болды. Әйел үстел үстіне су құйылған табақ қойып, табақтың жиегін айналдыра сабақтары суға бататындай етіп гүлдерді қойып шығатын. Судың бетіне қызғалдақтың күлтесін тастайтын. Түймеқыз соған отырып алып, таб ақт ың бір шетінен екінші шетіне жүзіп жүретін. Ескектің орнына жылқының аппақ қылдарын қолданатын. Бұл адам айтқысыз ғажап көрініс еді! Тағы бір тамашасы, ол ешкімде жоқ нәзік, әдемі дауысымен ән айтатын.  Бір күні түн ішінде ашық тұрған терезеден үп-үлкен ұсқынсыз бір құрбақа кіріп кетеді. Ол бесігінде рақаттанып ұйықтап жатқан Түймеқыздың дәл қасына топ ете түседі.

– Міне, менің ұлыма әйел болуға нағыз лайық қыз! – деп бақ етеді де, қызды бесігімен қоса қолтығына қысып алып, терезеден баққа секіріп түседі.

Бақта үлкен өзен ағатын. Жағалаулары таяз, батпақты болатын. Сол жерде құрбақа ұлымен бірге тұратын.

Ұлы сондай көріксіз әрі жиіркенішті еді! Аумаған шешесі! Жаңғақ қабығында жатқан әдемі қызды көргендегі бар айтқаны – «қоақ, қоақ, брррқ, брррқ!»

– Тыныш! Әйтпесе, оянып кетеді, – деп кәрі бақа ұлын тыныштандырды. – Ол аққудың мамығынан да жеңіл емес пе?! Біз оны өзеннің ортасына, тұңғиықтың* жапырағына отырғызып қоямыз. Ол кішкентай қыз ға үлкен аралдай боп көрінеді. Сөйтіп, ешқайда қашып кете алмайды. Ал біз сол аралықта екеуің тұруға болатындай ыңғайлы ұя жасап үлгереміз.Түймеқыз таңертең ерте оянып, жан-жағына қарайды да, жылап жібереді. Қайда қараса да, қаптаған су, маңайда судан басқа ештеңе жоқ, өзеннің жағасы өте алыстан көзге әрең көрінеді.

Бір уақытта кәрі бақа мен оның жексұрын ұлы Түймеқыз отырған жапыраққа жүзіп келеді. Олар қыздың әдемі төсегін күні бұрын алып кетіп, жас жұбайлардың ұясын дайындамақшы. Жапыраққа жақындаған да кәрі бақа су ішінде тізесін бүгіп, Түймеқызға:

– Міне, мынау менің ұлым! Ол – сенің болашақ күйеуің! Екеуің бақытты боласыңдар! – дейді.

– Қоақ, қоақ, брррқ, брррқ! – деп бақылдайды болашақ күйеу өзінің жағымсыз дауысымен.

Бақалар кішкене кереуетті алады да, келген жақтарына қарай жүзіп кете барады. Түймеқыз жылап жібереді. Ол мынадай қорқынышты, ұс қынсыз жәндіктердің арасында қалай өмір сүрмек! Ал мұның бәрін жапырақтың астында жүзіп жүрген құйттай балықтар естіген болатын. Олар кеткен соң әлгі балықтар қызды көрмек болып, бастарын судан қылтитып шығарады. Түймеқызды көрген бойда осындай әп-әдемі қыздың сүйкімсіз бақамен қалай өмір сүретінін ойлап, жандары ашиды.

«Бұған жол беруге болмайды!» деген шешімге келген балықтар Түйме қыз тұрған жапырақтың жасыл сабағын жабылып тістелей бастайды. Бір кезде сабақ үзіледі де, жапырақ ағыспен жүзе жөнеледі. Жапырақ тоқтамастан жүзе береді. Түймеқызды көрген құстар «Қандай құйтақандай әдемі қыз!» деп таңдайларын тақылдатады. Ақыры, ол өте алыс әрі жат өлкеге тап болады. Бір мезгілде, қайдан пайда болғаны белгісіз, бір ақ көбелек айнала ұшып, ақыры, жапыраққа қонады. Түймедей қыз оған ұнап қалған сияқты! Бұл кезде Түймеқыздың да көңілі жадыраңқы еді. Өйткені бақалар қанша қуса да енді жете алмайды және мына жер өте әдемі, су күнге шағылысып, алтын бақырдай жалтырайды. Түймеқыз көйлегінің белбеуін шешіп алады да, бір ұшын көбелекке лақтырып, бір ұшын жапыраққа байлайды. Жапырақ одан сайын жылдам заулайды. Осы кезде сол маңда зауза қоңыз ұшып бара жатқан болатын. Ол өзі кішкентай, өзі сүйкімді қызды көріп қалып, оған қатты қызығады. Дереу аяқтарымен қыздың белінен ұстап алып, көтере жөнеледі де, бір ағаштың ең үлкен жапырағына қонады. Оның қандай сұлу екенін айтып, тәтті гүл шырынын сыйлайды. Сәлден соң сол ағашта тұратын басқа да зауза қоңыздар ұшып келе бастайды. Олар Түймеқызды бастан-аяқ сүзе қарап, мұрттарын жыбырлата жан-жақтан сөйлей бастайды:

– Ой, қараңдар, оның аяғы екеу-ақ екен!

– Мәссаған! Мынада мұрт жоқ қой!

– Белі қандай жіңішке! Түу, өзі адамға ұқсайды! Қандай сүйкімсіз!

Тұқымдастарының сөзін аузы ашыла тыңдаған зауза қоңыз, ақыры, айнып қалады. Ол дереу қызды босатып жібермек болады. Қай да барса, өзі білсін деп, жерге дейін жеткізіп, түймедақ гүлінің тостағ анына отырғызады да, алды-артына қарамай тайып отырады. Түймеқыз жат өлкеге тап болғанына өкініп, жылап жібереді.   Түймеқыз жаз бойы ну орманда жалғыздан-жалғыз күн кешеді. Шөпт ерден өзіне керемет кереует тоқып алады. Оны жаңбыр тим есін деп, түйежапы рақ тың  астына  іліп қояды.  Гүл дер дің  тәтті то заң дары мен  қорек теніп, таңертең жа  пырақ  тарда  тұнып  тұра тын  шықтар мен сусындайды.

Осылайша жаз өтті, оның артынан күз өтті. Ұзақ та ызғарлы қыс таянды. Түрлі әуенге салып, құйқ ылжыта сайрайтын, сонысымен Түйм еқ ыздың көңілін аулайтын құстардың барлығы да жылы жақтарға ұшып кетті. Гүлдер солып, шөптер қурады. Ал өзі паналап жүрген түйежапырақ сарғайып, кеуіп, ақыры, үгітіліп қалады. Үстіндегі көйлегінің де жұлым-жұлымы шықты. Байғұс қыз суықтан тоңа бастайды.

Бір күні Түймеқыз орманнан шығып, егістікке тап болады.

Бидайдың бастары жиналып болыпты, тек сабандары ғана қалған екен. Түймеқыз солардың арасымен келе жатты. Ызғар барған сайын күшейіп, өңменінен өтіп барады. Әйтеуір, бір уақытта аузы құрғақ шөпшаламмен көлегейленген інге кезігеді. Мұнда дала тышқаны тұратын. Оның бөлмелері, ас үйімен қоймасы астыққа толы, өзі аштық пен суықтың не екенін білмей, нағыз рақат өмір кешіп жатқан. Байғұс қыз қайыршылардай табалдырықта тұрып, бір түйір дән сұрайды – нәр татпағалы екінші күн!

– Әй, байғұс қызым-ай! – дейді кәрі тышқан.

– Келе ғой, кір үйге, жылынып, менімен бірге тамақтанып ал.

Дала тышқанына Түймеқыздың ұнағаны сондай, ол:

– Осында қал, қысты менің жылы інімде өткіз. Бірақ бір шартым бар: менің бөлмелерімді жақсылап жинап, күнде ертегі айтып беріп отырасың, – дейді.Түймеқыз бұған қуана келіседі. Ол қайырымды тышқан апайының айтқандарын бұлжытпай орындады. Екеуі тату-тәтті, жап-жақсы тұрып жатты. Бір күні тышқан апайы:

– Анда-санда маған көршім келіп-кетіп жүреді. Сол жақында бізге қонаққа келмекші. Ол менен де жақсы тұрады. Үйі кең, үстіндегі тоны қап-қара барқыттан тігілген. Егер сен соған тұрмысқа шықсаң, тамаша болар еді, уайым-қайғысыз, жоқшылық көрмей өмір сүрер едің. Бар айыбы, көзі соқыр. Ол да ертегіні ұнатады, – дейді.

Алайда оған Түймеқыздың тіпті де тұрмысқа шыққысы келмейді, өйткені ол көртышқан болатын. Көп күттірмей-ақ қара барқыт тонын киіп, көртышқанның өзі де келді.

– Өзі сондай байсалды, оқымысты әрі бай, – деп таныстыра бастады дала тышқаны. – Оның үйіменікінен жиырма есе үлкен. Ол күнді де, гүлдерді де жек көреді, өйткені оларды ешқашан көрген емес.

Әңгіме арасында тышқан апайы Түймеқызға «ән айтып бер» деп бұйырады. Қыз екі ән рындайды. Әсем де нәзік үні баурап, көртышқан оған бірден ғашық боп қалады. Алайда ол туралы тіс армайды. Жасы ұлғайып, ой тоқтатқан жігіт емес пе!  шқан өзінің үйі мен дала тышқан ының үйінің арасын қазып қосып, ұзын дәліз жасап қояды. Көрші тышқан мен Түймеқызға «Қалаған уақыттарыңда қыдыруларыңа болады» деп рұқ сат етеді. Және дәліздің түкпірінде бір құстың өліп жатқанын айтып, «қорықпаңдар» деп ескертеді. Көртышқан жерден шіріген сүйектің сынығын тауып алып, аузына тістейді де, қараңғы дәлізге жарық түсіріп, алға түседі. Екеуі оның соңынан жүріп отырады. Дәліздің ең түбіне жеткенде, көртышқан төбені тұмсығымен түрткілеп теседі. Сол кезде айнала жап-жарық боп кетеді. Түймеқыз өліп жатқан құстың қарлығаш екенін аңғарады: әдемі қанаттарымен денесін жауып алыпты, басы мен сирақтарын созып жіберіпті. Шамасы, суықтан үсіп өлген тәрізді. Түймеқыз оны аяп кетеді. Жаз бойы өзін әндерімен жұбатқан құстарды ол қатты жақсы көретін. Көртышқан мен тышқан апайы теріс айналып кеткен сәтті пайдаланып, Түймеқыз еңкейіп, қарлығаштың қауырсындарын ашып, жұмулы көздерінен сүйіп алады. «Мүмкін, бұл жаз бойы маған ән салған қарлығаштың дәл өзі шығар» деп ойлайды қыз.

Сол күні түнімен Түймеқыз көз ілмейді. Ақыры, орнынан тұрып, шөп-шаламнан үлкен жамылғы тоқый ды. Сонан соң дәлізге шығып, оны қарлығаш тың үс тіне апарып жабады. Артынан тышқанның үйінен гүлдердің жұп-жұмсақ, жып-жылы тозаңдықтарын тауып алып, оларды да әкеліп суық кірмейтіндей етіп, қарлығаштың жан-жағына үйіп тастады.

Бір кезде басын құстың кеудесіне қойып еді, «дік-дік» деп, жүрегінің соққан дүрсілін естіп, денесі дір етті. Қандай ғажап! Қарлығаш тірі екен!

Түймеқыз қанша қорықса да, бойын жинап алды. Жапырақтар тауып әкеліп, құсты тағы да ылылап қымтай бастады. Сонан соң гүлдің тостағаншасымен су әкеліп, аузына тамызады. Қарлы ғаш тың бойы жылынып, аздап өз-өзіне келген соң, қызға басынан кешкен жайды түгел баяндап береді. Сөйтсе, ол қанатын бұтаға жарақаттап алып, басқа жолдастарымен бірге жылы жаққа ұша алмай қалыпты. Суық түскен кезде қатты тоңып, ақыры жерге құлап түсіпті, одан кейін не болғанын, мұнда қалай келгенін білмейді.

Осылайша, қарлығаш қыстың ұзақ та суық күндерін жер астында өткізеді. Ал Түймеқыз оның әбден жазылып кетуіне көмектеседі, барынша күтіп, бағады. Көктем келіп, күн жылынған кезде қарлығаш жарыққа, жер үстіне шықпақ болады. Қоштаспас бұрын қызды жасыл орманға өзімен бірге ала кете тінін айтып, бірге жүруін өтінеді. Бірақ қыз тышқан апайының ренжитінін біліп, алғыз қалдырғысы келмейді.

Қарлығаш:

– Аман бол! Сен өте мейірімді қызсың! – деп алғысын білдіреді де, іннен шығып, ұшып кетеді.

Түймеқыз көздері мөлдіреп, құстың соңынан қолын бұлғап қала береді.Бір күні тышқан апайы:

– Көршім саған құда түсті. Сен енді қалыңдықсың! Көрдің бе, қандай бақыттысың! Енді жасауабдығыңды дайындауымыз керек! – дейді.

Осы күннен бастап Түймеқыз күні бойы тоқумен айналысты. Тышқан апайы тағы да төрт тоқымашыөрмекшіні жалдады. Олар күні-түні тынымсыз жұмыс істеді. Көртышқан да әр кеш сайын тышқанның үйінен шықпайтын болды. Ол өз сөзінің бірінде тойды жаздың аяғында өткізбекші екенін айтады.

Ақыры, жаз өтіп, той болатын күн де жетті. Көртышқанның терең үңгіріне кірген соң, енді қайтып жарық сәулені, күннің нұрлы жүзін көрмейтінін ойлап,  Түймеқыз жарық әлеммен соңғы рет қоштасуға рұқсат сұрайды.  Түймеқыз іннің аузында тұрып, қолын көкке созып:

– Қош бол, жарық күн! – дейді.

Аздан соң ол егістікке шығады. Егінді жинап болыпты, тек сабандары ғана қалыпты. Солардың арасында кездейсоқ аман қалған әдемі гүлді көріп, иіскеп, оған да:

– Сенде қош бол! Менің қарлығашымды көрсең, оған менің сәлемімді жеткізгейсің, – дейді.

Осы кезде дәл төбеден шиқылдаған дыбыс естіледі. Түймеқыз басын көтеріп, жоғары қараса, қарлығаш ұшып барады екен. Ол қызды танып қуанып, қасына ұшып келеді. Түймеқыз да көзінің жасын көлдетіп оты рып, өзінің басындағы қайғысын, көртышқанның бұған үйленгелі жатқа нын, оның күн түспейтін қап-қараңғы көрінде өмір сүргісі келмей тінін айтып береді.

– Аз уақыттан соң қыс түседі. Мен өте алысқа, жылы жаққа ұшқалы дайындалып жатырмын. Ол өңірлерде үнемі жаз болып тұрады, күн мұндағыдан да жарық әрі ыстық, хош иісті тамаша гүлдер өседі. Қаласаң, менімен бірге жүр! – дейді қарлығаш.

– Әрине, мен сенімен бірге ұшқым келеді!

Түймеқыз құстың арқасына отырып, құлап кетпес үшін өзін белбеуімен ең жуан қауырсынға байлап тастайды. Қарл ығ аш биікке көтеріліп, орман, таулардың үстімен заулай ұшады. Ұшқаннан ұшып отырып, олар жылы өлкелерг е жетеді. Шынымен де, мұнда күн анағұрлым жарық, аспан екі есе биік көрінді. Көгілдір көлдің жағасында аппақ мәрмәрдан соғылған ескі сарай тұр. Сол сарайдың шатырының астында қарлығаш тар ұя салады екен. Ұялардың бірі Түймеқызды алып келген қарлығаштікі болып шықты.  – Міне, менің үйім! Ал сен төмендегі гүлдердің ішінен ең әдемісін таңда.

Мен сені соған апарып тастаймын, соны өзіңе үй етесің. Саған бұл жер ұнауы тиіс! – дейді қарлығаш.

– Ой, қандай керемет! – деп, Түймеқыз қолын шапалақтап, мәз болады.Қарлығаш Түймеқызды әдемі бір гүлдің күлтесіне отырғызады. О, ғажап! Гүлдің тостағында Түймеқыз сияқты кіпішкентай адам отыр. Өзі хрусталь тәрізді мөп-мөлдір. Басында жалт-жұлт еткен әдемі алтын тәж, арқасында екі қанаты жарқырайды. Бұл патша ұлы – Эльф еді.

– Қандай әдемі! – деп сыбырлады Түймеқыз қарлығашқа.

Эльф те қызды көрген бойда аңтарылып қалды. Мұндай сұлу қызды осыған дейін еш уақытта көрмеген! Ол басындағы тәжді алды да, қыздың басына кигізді. Сонан соң: «Маған тұрмысқа шығып, гүлдердің патшайымы болғың келе ме?» – деп сұрайды.

Міне, бұл жігіт нағыз күйеу болуға лайық! Сондықтан Түймеқыз оған келісімін береді. Тойда жас жұбайларға сыйлық көп келді. Солардың ішінен Түймеқызға, әсіресе шегірткенің жылтыр қанаттары ұнады. Оны Түймеқыз арқасына тағып алып, гүлден гүлге енді өзі де ұша алатын болды. Ғажап емес пе! Қандай қуаныш! Қарлығаш биікте өз ұясында отырған. Жас жұбайлар одан ән айтып беруді өтінді. Қарлығаш барын сала сайрады. Бірақ үнінен мұңды әуез сезілді. Өйткені ол да Түймеқызды жақсы көретін, одан айырылғаны жүрегіне қатты батты.

 

Оттық

Бір солдат жолда батыл адымдап келе жатты. Арқасында қапшығы, бүйірінде асынған қылышы бар. Ол соғысқа қатысып, жеңіспен еліне оралып келе жатқан. Кенеттен алдынан кәрі мыстан кемпір шыға келеді. Оның түрі сондай қорқынышты, сүйкімсіз.

– Қайырлы күн, солдат! – деп амандасады мыстан.

– Қайырлы күн, кәрі мыстан! – дейді солдат. Мыстан оған жақын маңдағы ағашты көрсетіп, былай деп тіл қатады:  – Егер сен мына биік ағаштың ұшар басына өрме  леп шықсаң, үңірейген қуысты көресің. Қуыстан қарағанда ағаштың іші үлкен үңгір екенін байқайсың. Ол үңгірде үш бөлме бар. Әр бөлмеде бір-бір алып сандық және оны күзететін иттер бар. Мен саған өз алжапқышымды беремін, иттерді соған отырғызып, сандықтағы ақшаны қалтаң толғанша ал. Ал маған сол жерде қалған оттығымды әкеп бер.

Солдат беліне жіп байлап, жіптің екінші ұшын кемпірге ұстатып, талдың басына өрмелеп шығады. Қуыс арқылы ішке кіріп, төмен қарай сырғанап үңгірге түседі.   Үңгірдің ішінде, расында да, үш бөлме бар екен. Мыстан кемпір айтқандай, үш бөлмедегі алып сандықтарды үш ит күзетіп отыр.

Солдат бірінші бөлмеге кіреді. Ондағы иттің көзі алақандай үлкен екен. Солдат оны мыстанның алжапқышына отырғызып, қалтасын сандықтағы мыс тиындарға нығыздап толтырады.

Екінші бөлмеге кіреді. Ондағы иттің көзі бірінші иттікінен де үлкен. Солдат оны да алжапқышқа салып, сандықты ашады. Қараса, іші толған күміс тиындар екен. Солдат қалтасындағы мыс тиындарды күміспен ауыстырады.  Солдат үшінші бөлмеге енгенде, көзі алғашқы екеуінікінен де үлкен итті көріп, таң қалады. Ол бадырақ көз үшінші итті де алжапқышқа отырғызып, сандықты ашады. Сандық толы алтындарды көріп, есі шығады. Бұрынғы мыс, күміс тиындарды лақтырып жіберіп, қалтасы, қапшығы, бас киімі мен аяқ киімі толғанша алтын салып алады. Осы кезде ол өзін дәулетті адамдардың қатарында сезінеді, бойын даңққұмарлық билейді. Сөйтіп ол мыстан тапсырған оттықты алып, шығар ауызға беттейді.   Солдат жіпті қозғап, «мені шығарып ал» деп кемпірге белгі береді.

Мыстан жіпті тартып, шығарып алады да, солдаттан:

– Оттықты алдың ба? – деп сұрайды.

– Әрине, алдым. Ол саған не үшін керек? Соның жауабын білгім келеді, – дейді солдат.

– Онда сенің шаруаң болмасын! – деп дөрекі жауап қайтарады мыстан, – Қалтаң толы алтын, байлыққа белшеңнен батырдым. Оттығымды өзіме қайтар!  Мұны естіген солдат ашуланып, қылышын суырып алады. Қорқып кеткен мыстан көзден ғайып болады. Солдат қайтадан жолға түседі. Сәлден кейін солдат салтанаты асқан, дәулеті тасқан тамаша қалаға келіп жетеді. Осы көркем қаладағы ең беделді қонақүйге тоқтап, жайлы бөлме мен сүйікті асына тапсырыс береді. Өйткені ол қазір ауқатты адамдардың қатарына қосылды ғой. Дегенмен, қонақүй қызметкерлері әлі жаңа киім сатып алуға үлгермеген солдатқа қарап: «Осынша бай адамның сырт киімі мен етігі неге көнетоз?» деп бас қатырумен болады. Келесі күні солдат қонақүйге сықырлаған су жаңа етік пен қонымды көйлек киіп оралады.   Осылайша кедей солдат ойламаған жерден байбатшаға айналады. Қала тұрғындары ауқатты мырзаға құрметпен қарап, оған қала патшасы мен оның сұлу қызы туралы әңгімелеп береді. Олардың айтуынша, ханшайым елден асқан ажарлы екен. Бірақ әкесі оны биік мұнаралы, мыстан соғылған үл кен қорғанда ешкімге көрсетпей, жасырын ұстайтын көрінеді. Ата-анасынан басқа ешкім ол сарайға аттап кіре алмайды екен. «Мен ондай аруды көруге тиіспін», – деп ойлайды солдат. Бірақ ханшайымның сарайына енуге рұқсат жоқ еді.

Өмірінде қарны тойып ас ішпеген солдатымыз енді алтынның буына мастанып, көңілді өмір сүріп жатады. Сауық-сайран құрып, кедейлерге жәрдемдесе ді. Себебі ол қалтасында көк тиыны жоқ адамның өмірі қандай болатынын жақсы түсінетін. Сөйтіп, күн өткен сайын достары да көбейеді. Олар мұның байлығын, мырзалығын жыр етіп, мақтаумен болады. Алайда ысырапшылдықтың соңы жақсылыққа апармайтыны белгілі. Бір күні солдаттың алтынының қоры таусылып, оны байқаған пайдакүнем достары ізін суытады.   Бірде кешкісін шырақ сатып алуға да ақшасы жетпеген солдаттың есіне мыстанның оттығы түседі. Ол оттықты алып тұтатқан еді, о ғажап, кенет үңгірдің бірінші бөлмесіндегі бадырақ көз ит есіктен кіріп келіп: «Не бұйырасыз, мәртебелі мырзам?»  деп сұрайды. Солдат оттықтың құнын сол кезде ғана түсінеді. «Маған ақша әкел!»  деп бұйырады итке. Сәлден кейін ит ақша толы қапты солдаттың алдына тастайды.  Солдат жайлап сиқырлы оттықтың құпиясын біліп алады. Оны бір рет ұрғанда, мыс сандықты күзететін ит пайда болып, екі рет соққанда, күміс сандықтың иесі шығады. Ал үшіншісінде алтын сандықты қорыған ит алдына келіп тұрады. Осылайша солдат қайтадан мырза қалпына енеді, әдемі бөлмеде тұрып, қымбат киімдер киетін болады. Жоғалып кеткен достары да қасынан табылып, сый-құрметтерін аямайды.   Бір күні солдат оттығын тұтатып, бірінші бөлмедегі итті алдына келтіреді.

– Қазір түн ортасы екенін білемін, – дейді солдат оған, – бірақ ханшайымды бір көруге ынтықпын. Өтінемін, оны осында алып келші.

Ит көзден ғайып болады, сәлден соң ханшайымды арқалап жетіп келеді. Иттің арқасында маужырап ұйықтап жатқан патша қызын көргенде солдат оның асқан сұлулығына тәнті болып, бетінен сүйіп алады.  Солдат көркем ханшайымды тағы да ұстай тұрғысы келеді, бірақ оның соңы жақсылыққа апармайтынын түсініп, итке: «Ханшайымды апарып таста!»  деп бұй рық береді. Ит патша қызын арқалап, өз төсегіне апарып жатқызады.

Ертеңгісін патша мен патшайым таңғы астарын ішіп отырғанда, ханшайым түнде қызық түс көргенін айтады.

– Мені көзі бадырайған бір ит арқалап, солдаттың үйіне апарды. Солдат мені бетімнен сүйді, – дейді ол.

– Өте қызық түс көріпсің, – деп күледі патшайым. Бірақ ханшайымның бұл түсі ата-анасына маза бермейді. Көңілдерінде: «Шынында да  біреу, мүмкін, қызым ызды ұрлап әкетіп жүрген болар», – деген күдік ұялайды. Келесі түні олар шын-өтірігін білу үшін қыздың қасына бір күтуші әйелді отырғызады. Түн орт асында екінші бөлмедегі ит келіп, ханш айымды көтеріп кетеді. Күтуші әйел ұрының ізін байқап, соңына түседі. Ит кірген үлкен үйдің қақпасына бормен айқ ыштап сызып, белгі салып кетеді. Күтуші әйел сарайға қайта оралып, төсегіне жатқаны сол еді, қызды арқалап ит те жетеді. Бірақ ит қақпадағы айқыш сызықты байқап қалады. Сөйтіп ол амалын асырып, бормен қаладағы барлық үйлердің қақпасын сызып шығады. Мұнысы асқан тапқырлық болды, енді қай қақпаны сызғанын тауып көрсін!  Таңертең қызын ұрлап әкетіп жүрген ұрыны ұстап алып, жазалау үшін патша мен патшайым күзетшілерін ертіп, күтуші әйелдің соңынан жүріп отырады. Олар белгісі бар қақпаны іздейді. Бірақ қаладағы барлық қақпаларға белгі салынғанын көріп, қатты таң қалады. Сөйтіп, патша мен патшайым сарайға бос қайтады. Енді патшайым қулығын асырмақ болып шешеді. Ол жібек матадан дорба тігіп, оның түбін сөгіп қояды. Дорбаға сұлы дәндерін салып, оны ұйқыға жатар кезде ханшайымның мойнына асады. «Дорбаның тесігінен төгілген дәндер арқылы ханшайымның қайда барғанын біліп аламыз» деп ойлайды.  Түн ортасында үшінші бөлмедегі ит келіп, сұлу қызды дегбірсіздене күтіп отырған солдатқа арқалап ала жөнеледі. Солдат ханшайымға ессіз ғашық болып, оған үйлену үшін ханзада болуды армандап жүрген еді. Бұл жолы бадырақ көз ит ханшайымды солдаттың үйіне әкелгенде дорбадан төгілген дәндерді байқамайды.

Келесі күні таңертең патша мен патшайым шашылған дәннің ізіне түсіп, қыздарының барған үйін жаңылыспай тауып алады. Байғұс солдат түрмеге қамалады. Түрменің іші қараңғы әрі суық болатын. Оған:

– Сені ертең дарға асамыз! – деп ескертеді.

Мұны естіген солдаттың ұнжырғасы түсіп кетеді. Өкініштісі, оның оттығы қонақүйде қалып қойған еді.  Таң атады. Солдат түрменің темір тормен бекітілген терезесінен қала адамдарының өзін қалай дарға асқанын көруге асығып, жиналып жатқанын байқайды. Міне, патша жауынгерлері де барабан соғып, адымдап келе жатыр. «Өмірмен қоштасатын сәттің келгені ме? – деп ойлайды солдат.

– Ойпыр-ай, дардан құтылудың ешқандай жолының болмағаны ма?! Оттығымды қалай алдырсам екен?»  Сәлден соң терезеден қолтығына етік қыстырып, жанталаса жүгіріп бара жатқан етікшінің көмекшісі көрінеді. Асығып келе жатқан оның аяғындағы тері шәркейінің бірі шешіліп қалып, ұшып кетеді. Шәркей солдат отырған түрме терезесінің алды на кеп топ ете түседі. Бала солдатқа:

– Шәркейімді беріп жіберіңізші, – деп өтінеді.

– Әй, етікшінің шәкірті! Егер менің үйіме барып, оттығымды алып келсең, мен саған шәркейіңді қайтарамын, әрі төрт алтын тиын беремін, – дейді солдат балаға. – Бірақ уақыт тым аз, екі өкпеңді қолыңа алып жүгіргенің дұрыс! Етікші бала жанұшыра жүгіріп барып, оттықты солдатқа әкеп береді. Оны көрген солдаттың қуанышы қойнына сыймайды. Ол балаға алғысын білдіріп, шәркейінің ішіне төрт емес, бес алтын тиын салып қайтарып береді.  Үлкен дар ағашы қаланың сыртына құрылыпты. Сол жерге қара құрым  халық жиналған. Топырлаған жұртты  солдаттар бері жібермей тұр. Патша мен патшайым төрешілер мен патша көмекшілерінің алдындағы тақта отыр екен. Қылмыскерді дарға асатын уақыт таяп қалады. Солдатты жендеттер дар ағашының қасына әкеледі. Патша мен патшайым оның мойнына арқан ілінердің алдында:

– Қылмыскерді жазалардың алдында оның соңғы сөзін орындау – бұзылмас дәстүр! Тілегіңді айт! – дейді. Солдат:

– Менің өлер алдындағы ақырғы тілегім – шылым шегу, – дейді. Патша оның тілегін қабыл алады. Солдат оттығын алып, үш рет ұрып қал ғанда алдына үш ит қатарласа тұра қалады.

– Айтқанымды орындаңдар! Патша мен патшайым берген жарлығын ұмытсын! Қызын маған үйлендірсін! Осы жерде үлкен той болсын! – деп бұйырады.

Бірінші ит  құрылып тұрған дарға көзін қадайды, сол кезде дар жоқ болып кетеді. Екінші ит назарын дәл осы сәтте не үшін жиналғандарын ұмытып тұрған патша мен патшайымға аударады. Сол-ақ екен патша мен патшайым:

– Балам, біздің қызымызды ал, бізге күйеу бала бол! – деген ұсынысын жасайды.

Енді үшінші ит таң-тамаша болып тұрған нөпір халықты, оларды қоршап тұрған солдаттарды шолып шығады.

Сонда көпшілік:

– Мәртебелі солдат, сен бізге патша бол, ханшайымға үйлен! – деп өтінеді.

Сөйтіп, жиналған қауым солдатты қолпаштап, патша ның күймесіне отырғызады, ал үш ит күйменің алдына түсіп, алақайлап жүгіреді. Балалар ысқырып, солдаттар құрмет көрсетеді. Ханша йым мыс мұнарадан шығып, солдаттың жарына айналады. Үйлену тойы сегіз күн, сегіз түнге ұласады. Бадырақ көз ит тер де үстелге отырып, адамдармен бірге ас ішеді. Олардың да бақыт тан бастары айналып, адамдарға еркелеумен болады. Тойға жи налғандар тоғызыншы күн дегенде барып тарқайды.

Ұсқынсыз үйрек балапаны

Тұнық та терең көлдің жағасында ескі үй бар еді. Үйдің айналасын қалың ши басқан. Сол шидің арасында бір үйрек көптен бері жұмыртқа басып отырған болатын. Бір күні балапандар бірінен соң бірі жұмыртқаны жарып шыға бастады.

– Пи, пи, пи, қандай кең жер! – деп, тар жерден шыққан балапандар анасын айналып жүгіре жөнелді.

– Сендер әлі көп нәрсені көрген жоқсыңдар, – деген анасы, – «өзім де осы маңайдан басқа еш жерді көрмеген екем-ау» – деп ойлады.

Жұмыртқаның қаншасы жарылып, қаншасы әлі жарылмағанын білмек боп, аяғын көтеріп қарап еді, бір үлкен жұмыртқа қалған екен. Үйрек амалсыз жұмыртқаның үстіне қайта отыра кетті.

Осы кезде бір кәрі үйрек жанына келіп:

– Бұл күрке тауықтың жұмыртқасы болуы мүмкін. Оны таста да, өз балапандарыңа еге бол, – деп ақыл берді. – Осынша уақыт бастым ғой, сәл шыдайын, – деді үйрек.

– Өзің біл ендеше, – деп кәрі үйрек кетіп қалды.

Сол сәт үлкен жұмыртқа жарылып, балапанның шиқылдаған үні естілді. Кәрі үйрек балапанға әрлі-бері қарап:

– Қандай ұсқынсыз өзі, расында да күрке тауық тың балапаны болды ғой, басқа балапандарға еш ұқсамайды, – деп ойлады.  «Түк түсінсем бұйырмасын, мына ұсқынсыз балапан шынында менікі болғаны ма?» деп ойлады үйрек-ана да соңғы туған балапанына қарап.

Сұр балапан расында ұсқынсыз еді. Жемді көбірек жегендіктен басқа балапандарға қарағанда тез өсіп кетті және ебедейсіздеу болды. Бауырлары да онымен ойнағысы келмеді.  Ұсқынсыз балапан қатты қамығып, өзін жалғыз сезінді. Анасы оны жұбатпақ болып:

– Кішкентайым-ау, сен неліктен мұндай болдың екен, қалайша басқаларға ұқсамайсың? – деген сайын өзін одан бетер жаман сезінді. Түнде басқаларға  білдірмей  жылап  алатын.
– Ешкім мені жақсы көрмейді, бәрі мені ызаландырады. Неге мен бауырларыма ұқсамаймын? – деп қайғырды ол.

Келесі күні ауа райы сондай тамаша болды. Үйрек балапандарын көлге ертіп әкеліп, жүзуді, сүңгуді үйрете бастады. Балапандар анасының істегендерін қайталап, жүзсе жүзді, сүңгісе, олар да сүңгіді.

Ұсқынсыз балапан да ешқайсынан қалысқан жоқ. «Күрке тауықтың емес, өзімнің-ақ балапаным сияқты ғой, қарашы, өзгелермен бірдей жүзіп жүр» деп ойлады оған сынай қараған анасы.

– Қане, маған қарай жүз, – деді ол ұсқынсыз балапанға мейірлене қарап.

Балапандарын ертіп құстар мекендейтін аулаға келе жатып, үйрек-ана:

– Балалар, біз қазір құстардың ауласына барамыз. Менен алыстап кетпеңдер, – деді. Құс ауласына келгенде, бір үйрек ұс қынсыз балапанды мойнынан тұмсығымен тістеп алды.

– Мұның не? Ол саған ештеңе істеген жоқ қой! – деп анасы шырпыр болды.

– Ол ұсқынсыз әрі қопал! – деді қатыгез үйрек.

– Басқа балапандарыңның бәрі өте сүйкімді. Ал мына балапаның маған ұнамайды.

Ауладағы құстар ұсқынсыз балапанды біресе итеріп жіберіп, жол бермей, енді бірде қорқытып, күн көрсетпейтін болды. Әсіресе, бір қораз байғұс балапанды олай өтсе де, былай өтсе де шоқып, денесін қанатып, маза бермеді. Балапан қайда барса да барлығы оған күле қарап, мазақ етті. Бұл қорлыққа төзе алмаған байғұс балапан ақыры ауладан қашып кетті.

Басы ауған жаққа қарай тоқтамай жүгірген балапан қатты шаршады. Айнала сына қараса, жабайы үйректер мекендейтін сазға келіпті. «Осы жерде қалып, шалшық суды ішсем де күнімді көрермін» деп ойлаған ол, сазда екі күн бойы тапжылмай отырды. Үшінші күні оның жанына ұшуды енді ғана үйреніп жүрген екі жабайы балапан-үйрек ұшып келді.
– Бізбен дос болсаңшы, өзің бір күлкілі екенсің, – деді олар.

Балапан бұл жерде де қалуға болмайтынын тү сінді. Сөйтіп ол бір қамыстардың арасына барып жасырынды. Түн болды. Кенет тарс еткен мылтық дауысы естілді. Зәресі ұшқан балапан қанаттарымен басын бүркеп, жата қалды. Кенет, аңшылардың бір иті оның қасына келіп, тілін салақтатып, ырылдап тұрды да, әрі қарай жүгіріп кетті. «Ұсқынсыздығымнан ит те алды-артына қарамай қашты-ау» деп ойлады балапан.

Арада біраз уақыт өтті. Ұсқынсыз балапан жалғыздықтан жалығып,  жазық даламен тоқтаусыз жүгіріп отырды. Алдынан кездескен ескі үйдің тесігінен кіріп, құлай кетті.
Ол үйде кәрі кемпір тұрады. Оның тауықтары мен мысығы бар болатын. Кемпір ерке мысығы мен күнде жұмыртқа туып беретін тауықтарын балаларындай жақсы көретін.

Кемпірдің көзі нашар көретін еді. Ол балапанды «семіз үйрек екен» деп ойлап, «енді үйректің де жұмыртқасын жейтін болдық» деп қуанды. «Мына үйрек қашан жұмыртқа басар екен?» деп күтумен жүреді. Ал ұсқынсыз балапан бір бұрышта тапжылмай отыра берді.
Бір күні тауық ұсқынсыз балапаннан:

– Сен жұмыртқа туа аласың ба? – деп сұрады.

– Жоқ, – деді балапан.

– Бәлкім, сен пырылдап, әжейдің көңілін аулай алатын шығарсың? – деді мысық.

– Жоқ! – деп жауап береді ұсқынсыз балапан тағы.

Осы кезде есік айқара ашылып, ішке таза ауа кірді. Сыртта күн жарқырап тұр екен.

– Аулаға шыққым келіп тұр. Шіркін, суда жүзсем ғой! – деді тауыққа қарап.

– Қайдағыны айтпашы, арамтамақ, – деп ашуланды тауық, – одан да сен әжейге жұмыртқа туып бер!

– Менің бұл жерде қалғым келмейді, – деді ұсқынсыз балапан.

– Онда басың ауған жаққа кете бер, – деді тауық.

Үйден шығып, өзенге қарай жүгіре жөнелген балапан жүзіп, сүңгіп, әбден мауқын басты.

Жаз өтіп, күз келді. Жел тұрып, жапырақтар сарғайып түсе бастады.  Байғұс балапан суықтан тоңайын деді. Бірде орман жақтан мойны ұзын, аппақ қардай әдемі құстар ұшып шықты. Бұл жылы жаққа бет алған аққулар болатын. Ұсқынсыз балапан соңдарынан ергісі келіп, қанаттарын жайып, бір түрлі дыбыс шығарды. Бірақ қанша талпынса да ұша алмай, суға құлай берді.

Көп ұзамай борандатып қыс та келді. Балапан жүзіп жүрген көл біртебірте мұзға айналды. «Жүзе берсем, мұз қатпайтын шығар» деп ойлаған балапан жүзуін тоқтатпады. Ақыры қатты шаршап, әлі кетіп, мұз үстіне құлай кетті.

Таңертең көлдің жанынан өтіп бара жатқан бір шаруа мұз үстінде талып жатқан балапанды көріп, оны үйіне әкелді. Жылы үйге кірген балапанның денесіне қатқан мұзы еріді. Бойы жылып, балапан есін жиды. Балалардың онымен ойнағысы келді.

Балалардан үріккен балапан үй ішінде қашып жүріп, табақтағы сүтке түсіп кетеді. Сүттен шығып, майға, одан шыға беріп, ұнға барып күмп ете қалады. Әйел ашуланып, балапанды істікпен қуа жөнеледі. Бейшара балапан  ашық тұрған есіктен атып шығып, жаңа жауған қарға күмп етіп кіріп кетеді.

Осылайша талай қорлық пен азапты өткерген балапан қыстан аман шығады. Күн жылып, қар еріп, көктем келеді. Көлге неше түрлі құстар ұшып келе бастайды. Қыстай қамыс арасын паналаған ұсқынсыз балапан да қанатын жайып жіберіп, көлге ұшып шығады. Өзінің қанаттары қатайып өскен екен. Ол гүлдеп тұрған алма бағының жанындағы тоғанға қонады. Кенет ол көл бетінде жүзіп жүрген аппақ, әдемі құстарды көреді. Бұл өткен күзде соңдарынан еріп ұшып кеткісі келген аққулар еді. Оның сол құстардың қасына барғысы келеді. Бірақ өзінің ұсқынсыз түрі есіне түсіп, «тұмсықтарымен шоқып, өлтіріп тастар» деп мұңайды.

Ары ойлап, бері ойлап: «Өзге құстардан қорлық көргенше әдемі құстардың қолынан өлейін» деген шешімге келген ол аққулардың қасына ұшып барады.

«Не болар екен?» деп үрейленген «үйректің» басы салбырап кетеді. Сол кезде ол өзінің судағы бейнесін көреді. Бұл да сұлу аққулардан айнымай қалыпты. Тіпті де ұсқынсыз емес, керісінше, сондай әдемі, аппақ екен.

Өзіне қайта-қайта қарап, қатты қуанған ол, осы уақытқа дейін көрген қорлықтарын ұмытып кетеді.

Ал өзге аққулар қасына келіп, оны тұмсықтарымен аймалай бастайды.
Жағада жүрген балалар бұларға қызыға қарайды.

– Қараңдаршы, аққуларға әне тағы бір әдемі аққу жаңадан қосылыпты! – деп айғайлайды бір бала.

– Иә! Жаңадан бір аққу келіпті, – деп шуылдасады өзге балалар.

– Мына аққу бәрінен де әдемі екен! – дейді үлкендер.

Олар аққуларға нан шашып, ілтипат көрсетеді.

Барлық аққулар жаңа келген аққуға бастарын иеді.

Ал «ұсқынсыз үйрек балапаны» атанып келген құс ұялғандай, қанатымен бетін бүр кеді. Енді оған барлығы сүйсіне, қызыға қарауда. Қас-қағым сәтте ұсқынсыз балапанға айналаның бәрі әдеміленіп кеткендей көрінеді. Бақыттан жүзі бал-бұл жанған аққу қанатын жайып жіберіп:

– Мен ұсқынсыз балапан кезімде осындай бақытқа кенелерімді білсем ғой! – деп қуана дауыстайды.

Су перісі

Ертеде ұшы-қиыры жоқ көк теңіздің тұңғиық тереңін су перілері мекен етіпті. Перілер патшасының алты қызы болыпты. Ханшалар көрген жанды тамсандырарлықтай көрікті екен.  Патшаның әйелі ерте дүние салғандықтан, қыздарды әжесі тәрбиелепті.

Су асты патшалығының заңы бойынша, ханшалар он беске толғанда бір рет теңіз бетіне көтерілуге рұқсат беріледі екен.

Жылдар жылжып, патшаның кенже қызы он беске толады. Ол мұны көптен аңсап күткен еді. Жоғарыға көтерілген су ханшасы жартасқа отырып алып, жан-жағына көз жүгіртеді. Қол созым жерде үлкен кеме тұр екен. Кеменің бір ғана желкені көтерулі, қалғаны түсіріліп қойыпты. Іші толған адамдар. Барлығы салтанатты киінген. Әйткенмен, ханшаның көзі солардың ішіндегі сүйкімді бір жас жігітке түседі.

Дәл осы сәтте аспанды қара бұлт торлап, найзағай ойнап, теңіз беті астан-кестен болады. Арыны қатты толқындар алып кемені шайқап- шайқап, суға батырып жібереді.

Ханша бағанасы жас жігітті іздейді. Найзағай тағы бір жарқ еткенде кеменің быт-шыт болғанын, жігіттің суда малтып жүргенін көзі шалып қалады. Ханшаның журегі зырқ етеді. Жоқ, жоқ, ол өлмеу керек! Қыз өзіне төнген қауіп-қатерді естен шығарып, сынған ағаштар мен тақтайлардың арасымен жігітке қарай ұмтылады. Бірде тереңге сүңгіп, бірде толқынмен бірге көтеріліп, ханзаданы қуып жетеді. Бұл кезде ханзада шаршап, аяқ-қолдары икемге көнбей, сіресіп, әлі құри бастаған болатын. Су ханшасы құтқарып үлгермесе, оның өлері анық еді. Ханша жігіттің басын судан шығара сүйемелдей көтеріп, толқынмен бірге жағаға қарай жүзіп отырады.

Ақыры, жағалауға де жетеді. Ханаша жігітті судан алып шығып, басын биік көтеріп, құмға жатқызады. «Байғұс ханзаданы бірулер көріп, көмекке келер» деп үміттенеді. Дәл осы сәтте биік ақ үй жақтан даңғырлаған қоңырау үні естіледі. Артынша шуылдасқан бір топ жас қыздар көрінеді.  Ханша судағы жартастың артына тығылып қарап тұрады.

Қыздардың бірі сұлық жатқан жігітті көріп жақын келеді. Алғашында қорқып, шыңғырып жібереді. Бірақ артынша басқа адамдарды көмекке шақырады.

Су ханшасы көп уақыт өтпей-ақ ханзаданың тіріліп, басын көтергенін, айнала қоршап тұрғандардың әрқайсысына күлімсірей қарағанын көреді. Неге екені белгісіз, қыздың көңілі құлазып, жүрегі шым етеді. Өйткені, жігіт бұған күлімдемейді. Өзін құтқарған жанның су ханшасы екенін ол білмейді. Ханша да ауыр мұңға батып, су асты мекеніне қайтады. Жас ханша бұрын да көп сөйлемейтін, тұйық болатын, енді одан сайын тұнжырап, өзімен өзі жүретін болды. Жоғарыда не көргенін сұраған әпкелеріне де жақ ашпайды.

Осы оқиғадан кейін ол адамдар туралы тереңірек білгісі келді. Әсіресе, әжесінің маңайынан шықпайтын болды. Әжесі оған адамдардың жаны, яғни рухы болатынын, адам өлсе де оның рухы мәңгі өмір сүретінін айтып береді.  – Әже, неге бізде мәңгі өлмейтін рух жоқ. Мен тіпті адамның бір күнгі өміріне өзімнің бар өмірімді айырбастар едім. Шынымен де, ондай рухқа қол жетку мүмкін емес пе? – деп күрсінеді жас ханша.

– Жоқ, – дейді әжесі. – Бірақ егер адамдардың бірі сені қатты ұнатып қалса, саған бар жүрегімен, жан-дүниесімен берілсе, шіркеуде бір-біріңе адал болуға ант етісіп, некелеріңді қиғызсаңдар, сонда оның жаны сенің тәніңе дарып, сен де адамдар сияқты шынайы өмірдің дәмін татар едің.

Мұны естіген қызға «Мен оған қатты ғашықпын! Онсыз өмір сүре алмаймын. Маған, мүмкін, теңіз мыстаны көмектесер, ақылын айтар. Не болса да барып көрейін» деген ой келеді.  «Білем, не үшін келгеніңді, – дейді мыстан. – Ойға алған ісің ақымақтық! Жарайды, маған бәрібір, тілегіңді орындайын. Бірақ бұл саған үлкен қайғы әкеледі! Сен бір ханзадаға ғашықсың, сондықтан адамдардікі сияқты мәңгі өлмейтін жаныңның болғанын қалайсың. Сол үшін қабыршақты құйрығыңды екі аяққа ауыстыруға барсың. Жақсы! Мен саған сиқыры бар ішірткі дайындап беремін. Күн шықпай тұрып теңіз жағасына жетесің де, сол жерде отырып, оның бір тамшысын қалдырмай ішесің. Сонда құйрығың екіге бөлініп, аяққа айналады. Алайда ол оңайға түспейді. Денеңді өткір қанжармен кесіп жатқандай сезінесің, қатты ауырады. Тек осының бәріне шыдаймын десең, мен саған көмектесемін. Оның есесіне, сені көрген адамдар мұндай сұлуды еш жерден еш уақытта көрген жоқпыз деп таңдайларын қағатын болады».

– Иә, бәріне келісемін, – дейді қыз дірілдей үн қатып. – Ішірткінің бағасы өте қымбат. Патшалықта сенің дауысыңнан әдемі дауыс жоқ. Менің қалауым – сыңғырлаған дауысың, – дейді мыстан. Қыз келісімін береді.

Кәрі мыстан қызға ішірткі дайындайды. Сиқырлы суын ұсынып тұрып:
– Есіңде болсын, адамға айналған соң, ешқашан осы қалпыңа келе алмайсың. Су асты өміріне қайтып оралуың мүмкін емес. Егер сен ғашық болған ханзада басқа біреуге үйленетін болса, сол күні таң атқанда  аппақ көбікке айналып кетесің, – дейді.

Таң енді ата бастаған кезде ханша теңіз жағасына жүзіп келіп, мыстанның дайындаған ішірткісін ішеді. Сол кезде біреу денесін қанжармен кесіп жатқандай қатты ауырады. Құйрығы екіге бөлініп, аяққа айналады. Адам қалпына енген ол теңіз жағалауындағы зәулім сарайға кіріп, ханзаданы іздей бастайды. Сарайдағы әрбір есікті ақырын ашып көреді. Бөлмелердің бірінде өзі ғашық ханзада тәтті ұйқы құшағында жатыр екен.

Ұйқысынан оянған ханзада бөлмесінде отырған сұлу қызды көреді. Қайдан келгенін, қалайша бұл сарайға тап болғанын сұрайды. Бірақ дауысынан айрылған қыз жауап бере алмайды. Ханзада қыздың сарайда қалуына рұқсат береді.

Осылай күндер өтіп жатады. Ханзада су ханшасына әбден бауыр басады. Бірақ ол қызды тек қарындасы ретінде ғана жақсы көрді. Бір күні ханзада су ханшасына өзін бір қыздың ажал аузынан алып қалғанын, сол қызды іздеп жүргенін, егер тапса, соған үйленетінін айтады.  Арада біраз уақыт өтеді. Сарайда «ханзада көрші патшаның сұлу қызына үйленбекші, сол үшін өзінің кемесін керемет етіп сәндеп жатыр» деген әңгіме өрбиді.

Ақыры, бір күні ханзада:
– Мен жол жүрмекпін! Көрші патшаның қызымен танысуым керек. Бұл – ата-анамның қалауы! – дейді. – Алайда олар мені күштеп үйлендіре алмайды, себебі менің жүрегім басқаны қалайды. Мен өзімді құтқарған қызды ғана ойлаумен жүрмін. Егер маған, әйтеуір, бір қалыңдық тауып, үйлену қажеттігі туса, мен тек сені таңдар едім.

Ханзаданың бұл сөздері қызға қанат бітіргендей әсер етеді. Су перісінің қуанғаны сонша, шыр айналып билей жөнеледі. Сарайдағылар назды бойжеткеннің әсем қозғалысына сүйсіне қарайды.  Хазада қыздың осы биімен нені айтқысы келгенін түсінбейді. Мен үшін қуанған екен деп ойлайды. Биін аяқтаған арудың маңдайынан сүйіп, өзімен бірге ала кететінін айтады.

Таң ата кеме көрші патшалықтың астанасына келіп жетеді. Бұларды патша салтанатты түрде қарсы алады. Қалада үлкен мереке-думан басталады. Ханзада патшаның қызын көріп, оны бірден таниды.

Бұл кезінде ханзада жағалауда жатқанда ақ үй жақтан келген шуылдасқан бір топ жас қыздардың бірі еді. Ханзада мені өлімнен осы қыз құтқарды деп ойлайтын. Ханзада су ханшасын жанына шақырып алып:
– Мені өлімнен құтқарып қалған қызды тапсам, өзіме жар етемін деп серт еткенім есіңде ме? Сен мен үшін қымбатсың. Қарындасымдай болып кеттің. Сырымды саған айтамын. Мен осынша уақыт іздеген адамымды таптым. Ол – патшаның қызы. Жаңа көргенде бірден таныдым, – дейді қуанып.

Қыз ханзаданың әңгімесін ұйып тыңдайды. «Сені өлімнен арашалап алып қалған ол емес, мен» деп айқайлағысы-ақ келеді. Бірақ амал қанша, сөйлей алмайды. Ханзада еш нәрсені байқар емес. Тек патшаның қызынан көз алмай қарап тұр. Жанындағы жаны жыласа да, көзі күлімдеп тұрған, өзі үшін қатерлі іске бел буған, қаншама ауыртпашылықты көтерген, тіпті әсем дауысынан айырылған қыздың жан-дүниесін түсіне алмады.

Сөйтіп ханзада патша қызына:
– Маған тұрмысқа шығасың ба? – деп ұсыныс жасайды. Қыз келісімін береді.  Сол күні ақ шіркеу қоңыраулары дабыл қағып, жаршылар ханшаға көрші патшаның ұлының құда түсіп келгені туралы жар салады.

Күйеу жігіт пен қалыңдық шіркеуге келіп, діндар әкейдің батасын алады, некелерін қиғызады. Су ханшасы, өзіне қаншалықты ауыр тисе де, тойға қатысады. Алайда елдің қуанышты дауыстары мен көңілді музыка үнін естімейді, ерекше салтанатпен өтіп жатқан неке қию рәсімін де көрмейді. Оның бар ойы басқа жақта болады: ертеңгі күні өзіне төніп тұрған өлім сағатын, өмірімен қош айтысатын мезгілінің жақындап қалғанын ойлап, мазасы  кетеді.

Рәсім аяқталысымен жас жұбайлар кемемен күйеу жігіттің еліне аттанады. Жол бойы кемедегілер би билеп, әзілдесіп, көңіл көтереді. Ханзаданың ойында ештеңе жоқ, бар ынтасы тек қалыңдығына ауған. Ол қыздың жоқтығын байқамайды да.

Бұл кезде су ханшасы кеменің адам жоқ жеріне барып, белдемше жақтауына сүйеніп, теңізге қарап ойланып тұрған еді. Кенет ол судан бастарын шығарып тұрған әпкелерін көреді. Олардың да өңдері боп-боз, бұрынғыдай ұзын да қою шаштары желмен желкілдеп көрінбейді, барлығы шаштарын қиғызып тастапты.

Әпкелері қызды өлімнен аман алып қалу үшін шаштарын теңіз мыстанына тарту етіпті. Мыстан оларға өткір пышақ беріп: «Күн шықпай тұрып, мына пышақты ханзаданың жүрегіне сұғып алсын. Сонда жып-жылы қан аяғына шашырап, бұрынғы құйрығы қалпына келіп, қайтадан су перизатына айналады» депті.  Осы кезде кеме жағалауға келіп тоқтайды. Ханзада қалыңдығын ертіп сарайға қарай бет алады. Жолдан шаршаған кемедегілер жай-жайына кетіп, сарайда тыныштық орнайды. Ұйықтамаған тек су ханшасы ғана. Түн ортасы ауып, таң жақын дағанда қыз ақырын басып ханзаданың бөлмесіне кіреді. Ол қолындағы пышаққа бір, қаннен-қаперсіз ұйықтап жатқан хан задаға бір қарайды. Сүйіктісін өлімге қимайды. Содан соң еңкейіп, жігіттің әдемі маңдайы нан сүйеді де бөлмеден шығып кетеді. Жүрген қалпы тоқтамай жағалауға келеді.

Күннің сәулелері енді ғана сыздықтап біліне бастапты. Қыздың маңайында мөп-мөлдір ғажайып бір тіршілік иелері – ауа періштелері ұшып жүр. Енді, міне, су ханшасы да солар сияқты мөлдір тамшыға айналып, жоғары қарай қалықтай бастады.